NGHIÊN CỨU MÔ HÌNH TÌM KIẾM SỰ HỖ TRỢ TÂM LÝ TRÊN INTERNET CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC TRONG BỐI CẢNH CHUYỂN ĐỔI SỐ
Nội dung chính của bài viết
Tóm tắt
Sự bùng nổ của chuyển đổi số và hiện tượng gia tăng các vấn đề sức khỏe tâm thần ở học sinh trung học đã dịch chuyển mạnh mẽ hành vi tìm kiếm sự hỗ trợ từ môi trường truyền thống sang Internet. Bài viết thông qua phân tích các tài liệu học thuật dựa trên thuyết hành vi hoạch định, mô hình chấp nhận công nghệ và các mô hình tìm kiếm trợ giúp, cho thấy Internet đã tạo ra một hệ sinh thái chăm sóc sức khỏe tâm thần kỹ thuật số. Môi trường này giúp giảm rào cản kỳ thị nhờ cơ chế giải ức chế trực tuyến và tính ẩn danh, nhưng lại đi kèm các rủi ro như xu hướng tự chẩn đoán sai lệch, tác động tiêu cực từ thuật toán cá nhân hóa và sự rò rỉ bảo mật dữ liệu. Đáng chú ý, các nghiên cứu tại Việt Nam hiện đang còn khoảng trống nhất định do thiếu một công cụ đo lường chuyên biệt cho hành vi này trong bối cảnh số. Khẳng định không thể dùng một mô hình đơn lẻ để lý giải hiện tượng phức hợp này, bài viết đề xuất Mô hình Tích hợp chấp nhận công nghệ trong tìm kiếm hỗ trợ sức khỏe tâm thần (i-HS-TAM). Mô hình tích hợp này giải thích toàn diện tiến trình hành vi dưới lăng kính tâm lý - xã hội - công nghệ, cung cấp cơ sở khoa học thiết yếu để xây dựng các giải pháp can thiệp học đường nhân văn và an toàn.
Từ khóa
Chuyển đổi số, Hành vi tìm kiếm sự hỗ trợ, Học sinh trung học, Mô hình i-HS-TAM, Sức khỏe tâm thần kỹ thuật số
Chi tiết bài viết
Tài liệu tham khảo
Akbar, G. G., Muchtar, Wahid, A. A., Kania, I., Putri, A. D., & Alamanda, D. T. (2023). Applying UTAUT model to understand use of behavior health applications user in Indonesia during the COVID-19. Jurnal Ilmu Administrasi, 20(1), 29–45. https://doi.org/10.31113/jia.v20i1.900.
Ajzen, I. (1991). The theory of planned behavior. Organizational Behavior and Human Decision Processes, 50(2), 179–211. https://doi.org/10.1016/0749-5978(91)90020-T.
Anderson, A., Eisenberg, M. D., Kennedy-Hendricks, A., Castrucci, B. C., Galea, S., & Ettman, C. K. (2025). Mental health crises and help-seeking among US adults in 2024-2025. Health Affairs Scholar, 3(9). https://doi.org/10.1093/haschl/qxaf166.
Cauce, A. M., Domenech-Rodríguez, M., Paradise, M., Cochran, B. N., Shea, J. M., Srebnik, D., & Baydar, N. (2002). Cultural and contextual influences in mental health help seeking: A focus on ethnic minority youth. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 70(1), 44–55. https://doi.org/10.1037/0022-006X.70.1.44
Davis, F. D. (1989). Perceived usefulness, perceived ease of use, and user acceptance of information technology. MIS Quarterly, 13(3), 319-340.
Fordham, E., Gao, C. X., Filia, K., O'Donoghue, B., Smith, C., Francey, S., Rickwood, D., Telford, N., Thompson, A., & Brown, E. (2023). Social disadvantage in early psychosis and its effect on clinical presentation and service access, engagement and use. Psychiatry Research, 328, 115478. https://doi.org/10.1016/j.psychres.2023.115478
Gazibara T, Cakic J, Cakic M, Grgurevic A & Pekmezovic T (2025). Factors associated with online information seeking about mental health among high school students in Belgrade, Serbia. Cambridge Prisms: Global Mental Health, 12, e94, 1–10. https://doi.org/10.1017/gmh.2025.10026
Giang, T. V., Cao, Đ. N. T., Do, M. Y. N., Phan, T. N., & Do, T. B. T. (2023). Sức khỏe tâm thần của vị thành niên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh: sàng lọc nguy cơ và giải pháp [Adolescent Mental Health in Ho Chi Minh City: Risk Screening and Solutions]. Journal of Science of Ho Chi Minh City University of Education, 20(8), 1439. https://doi.org/10.54607/hcmue.js.20.8.3811(2023)
Gulliver, A., Griffiths, K. M., & Christensen, H. (2010). Perceived barriers and facilitators to mental health help-seeking in young people: a systematic review. BMC Psychiatry, 10, 113.
Huynh, V. S., Nguyen, L. B. H., & Bui, H. Q. (2024). Hành vi tìm kiếm sự trợ giúp về sức khỏe tâm thần ở học sinh trung học trong bối cảnh hậu covid: Một nghiên cứu tổng thuật [Mental Health Help-Seeking Behaviors among High School Students in the Post-COVID-19 Context: A Review]. Journal of Science of Ho Chi Minh City University of Education, 21(8), 1367. https://doi.org/10.54607/hcmue.js.21.8.4438(2024)
Karyotaki, E., Efthimiou, O., Miguel, C., Bermpohl, F. M. G., Furukawa, T. A., Cuijpers, P., Riper, H., Patel, V., Mira, A., Gemmill, A. W., Yeung, A. S., Lange, A., Williams, A. D., Geraedts, A., Mackinnon, A., van Straten, A., Meyer, B., Björkelund, C., Knaevelsrud, C., … Forsell, Y. (2021). Internet-based cognitive behavioral therapy for depression: A systematic review and individual patient data network meta-analysis. JAMA Psychiatry, 78(4), 361–371. https://doi.org/10.1001/jamapsychiatry.2020.4364
Kauer, S., Buhagiar, K., & Sanci, L. (2017). Facilitating mental health help seeking in young adults: The underlying theory and development of an online navigation tool. Advances in Mental Health, 15(1), 71-87. https://doi.org/10.1080/18387357.2016.1237856
Lau, Y. (2024). TPB predictors of e-therapy adoption in Hong Kong. Journal of Medical Internet Research, 26, e51234.
Le, M. T. H., Tran, T. D., Holton, S., Nguyen, H. T., Wolfe, R., & Fisher, J. (2017). Reliability, convergent validity and factor structure of the DASS-21 in a sample of Vietnamese adolescents. PLoS ONE, 12(7), e0180557. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0180557.
LifeStance Health. (2025). Trends in teletherapy adoption and online help-seeking post-pandemic. https://www.lifestance.com/blog/mental-health-trends-2025
Malik, I., & Mushquash, A. R. (2025). Acceptance of a mental health app (JoyPopTM) for postsecondary students: a prospective evaluation using the UTAUT2. Frontiers in Digital Health, 7, 1503428. https://doi.org/10.3389/fdgth.2025.1503428.
Pretorius, C., Chambers, D., & Coyle, D. (2019). Young people's online help-seeking and mental health difficulties: Systematic review. Journal of Medical Internet Research, 21(11), e13873. https://doi.org/10.2196/13873.
Salazar de Pablo, G. (2023). Editorial: Short interventions and self-help interventions in child and adolescent mental health. Child and Adolescent Mental Health, 28(4), 471–472. https://doi.org/10.1111/camh.12678
Srijundaree, P., Yurayat, P., & Nipanan, P. (2024). Factors influencing acceptance and use of online counseling technology among Thai psychologists and mental health counsellors. Islamic Guidance and Counseling Journal, 7(1), 1–20. https://doi.org/10.25217/0020247451200
Rickwood, D., Deane, F. P., Wilson, C. J., & Ciarrochi, J. (2005). Young people’s help-seeking for mental health problems. Australian e-Journal for the Advancement of Mental Health, 4(3), 218–251. https://doi.org/10.5172/jamh.4.3.218.
Rickwood, D., & Thomas, K. (2012). Conceptual measurement framework for help-seeking for mental health problems. Psychology Research and Behavior Management, 5, 173-183.
Torous, J., Myrick, K. J., Rauseo-Ricupero, N., & Firth, J. (2020). Digital mental health and COVID-19: Using technology today to accelerate the curve on tomorrow. JMIR Mental Health, 7(3), e18848.
Tran, T. N., Nguyen, X. T., & Nguyen, T. T. H. (2019). Hành vi tìm kiếm sự trợ giúp đối với các vấn đề sức khỏe tâm thần của sinh viên năm thứ nhất Trường Đại học Y Dược Huế [Help-seeking behaviors for mental health problems among first-year students at Hue University of Medicine and Pharmacy]. Can Tho Journal of Medicine and Pharmacy, 9(4), 11–15. https://jmp.huemed-univ.edu.vn/BBao/2020/5/PDF_2020m05d011_15_51_44.pdf.
Tran, T. D., Tran, T., & Fisher, J. (2013). Validation of the depression anxiety stress scales (DASS) 21 as a screening instrument for depression and anxiety in a rural community-based cohort of northern Vietnamese women. BMC Psychiatry, 13(1), 24. https://doi.org/10.1186/1471-244X-13-24.
van der Vaart, L., Innstrand, S. T., & Christensen, M. (2025). A symphony of fire, ice, and fog: How leaders' interpersonal styles shape psychological needs and motivation. Scandinavian Journal of Psychology, 66, 826–841. https://doi.org/10.1111/sjop.13123
Venkatesh, V., Morris, M. G., Davis, G. B., & Davis, F. D. (2003). User acceptance of information technology: Toward a unified view. MIS Quarterly, 27(3), 425–478. https://doi.org/10.2307/30036540.
World Health Organization. (2021). World mental health report: Transforming mental health for all. Geneva: World Health Organization.
Ajzen, I. (1991). The theory of planned behavior. Organizational Behavior and Human Decision Processes, 50(2), 179–211. https://doi.org/10.1016/0749-5978(91)90020-T.
Anderson, A., Eisenberg, M. D., Kennedy-Hendricks, A., Castrucci, B. C., Galea, S., & Ettman, C. K. (2025). Mental health crises and help-seeking among US adults in 2024-2025. Health Affairs Scholar, 3(9). https://doi.org/10.1093/haschl/qxaf166.
Cauce, A. M., Domenech-Rodríguez, M., Paradise, M., Cochran, B. N., Shea, J. M., Srebnik, D., & Baydar, N. (2002). Cultural and contextual influences in mental health help seeking: A focus on ethnic minority youth. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 70(1), 44–55. https://doi.org/10.1037/0022-006X.70.1.44
Davis, F. D. (1989). Perceived usefulness, perceived ease of use, and user acceptance of information technology. MIS Quarterly, 13(3), 319-340.
Fordham, E., Gao, C. X., Filia, K., O'Donoghue, B., Smith, C., Francey, S., Rickwood, D., Telford, N., Thompson, A., & Brown, E. (2023). Social disadvantage in early psychosis and its effect on clinical presentation and service access, engagement and use. Psychiatry Research, 328, 115478. https://doi.org/10.1016/j.psychres.2023.115478
Gazibara T, Cakic J, Cakic M, Grgurevic A & Pekmezovic T (2025). Factors associated with online information seeking about mental health among high school students in Belgrade, Serbia. Cambridge Prisms: Global Mental Health, 12, e94, 1–10. https://doi.org/10.1017/gmh.2025.10026
Giang, T. V., Cao, Đ. N. T., Do, M. Y. N., Phan, T. N., & Do, T. B. T. (2023). Sức khỏe tâm thần của vị thành niên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh: sàng lọc nguy cơ và giải pháp [Adolescent Mental Health in Ho Chi Minh City: Risk Screening and Solutions]. Journal of Science of Ho Chi Minh City University of Education, 20(8), 1439. https://doi.org/10.54607/hcmue.js.20.8.3811(2023)
Gulliver, A., Griffiths, K. M., & Christensen, H. (2010). Perceived barriers and facilitators to mental health help-seeking in young people: a systematic review. BMC Psychiatry, 10, 113.
Huynh, V. S., Nguyen, L. B. H., & Bui, H. Q. (2024). Hành vi tìm kiếm sự trợ giúp về sức khỏe tâm thần ở học sinh trung học trong bối cảnh hậu covid: Một nghiên cứu tổng thuật [Mental Health Help-Seeking Behaviors among High School Students in the Post-COVID-19 Context: A Review]. Journal of Science of Ho Chi Minh City University of Education, 21(8), 1367. https://doi.org/10.54607/hcmue.js.21.8.4438(2024)
Karyotaki, E., Efthimiou, O., Miguel, C., Bermpohl, F. M. G., Furukawa, T. A., Cuijpers, P., Riper, H., Patel, V., Mira, A., Gemmill, A. W., Yeung, A. S., Lange, A., Williams, A. D., Geraedts, A., Mackinnon, A., van Straten, A., Meyer, B., Björkelund, C., Knaevelsrud, C., … Forsell, Y. (2021). Internet-based cognitive behavioral therapy for depression: A systematic review and individual patient data network meta-analysis. JAMA Psychiatry, 78(4), 361–371. https://doi.org/10.1001/jamapsychiatry.2020.4364
Kauer, S., Buhagiar, K., & Sanci, L. (2017). Facilitating mental health help seeking in young adults: The underlying theory and development of an online navigation tool. Advances in Mental Health, 15(1), 71-87. https://doi.org/10.1080/18387357.2016.1237856
Lau, Y. (2024). TPB predictors of e-therapy adoption in Hong Kong. Journal of Medical Internet Research, 26, e51234.
Le, M. T. H., Tran, T. D., Holton, S., Nguyen, H. T., Wolfe, R., & Fisher, J. (2017). Reliability, convergent validity and factor structure of the DASS-21 in a sample of Vietnamese adolescents. PLoS ONE, 12(7), e0180557. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0180557.
LifeStance Health. (2025). Trends in teletherapy adoption and online help-seeking post-pandemic. https://www.lifestance.com/blog/mental-health-trends-2025
Malik, I., & Mushquash, A. R. (2025). Acceptance of a mental health app (JoyPopTM) for postsecondary students: a prospective evaluation using the UTAUT2. Frontiers in Digital Health, 7, 1503428. https://doi.org/10.3389/fdgth.2025.1503428.
Pretorius, C., Chambers, D., & Coyle, D. (2019). Young people's online help-seeking and mental health difficulties: Systematic review. Journal of Medical Internet Research, 21(11), e13873. https://doi.org/10.2196/13873.
Salazar de Pablo, G. (2023). Editorial: Short interventions and self-help interventions in child and adolescent mental health. Child and Adolescent Mental Health, 28(4), 471–472. https://doi.org/10.1111/camh.12678
Srijundaree, P., Yurayat, P., & Nipanan, P. (2024). Factors influencing acceptance and use of online counseling technology among Thai psychologists and mental health counsellors. Islamic Guidance and Counseling Journal, 7(1), 1–20. https://doi.org/10.25217/0020247451200
Rickwood, D., Deane, F. P., Wilson, C. J., & Ciarrochi, J. (2005). Young people’s help-seeking for mental health problems. Australian e-Journal for the Advancement of Mental Health, 4(3), 218–251. https://doi.org/10.5172/jamh.4.3.218.
Rickwood, D., & Thomas, K. (2012). Conceptual measurement framework for help-seeking for mental health problems. Psychology Research and Behavior Management, 5, 173-183.
Torous, J., Myrick, K. J., Rauseo-Ricupero, N., & Firth, J. (2020). Digital mental health and COVID-19: Using technology today to accelerate the curve on tomorrow. JMIR Mental Health, 7(3), e18848.
Tran, T. N., Nguyen, X. T., & Nguyen, T. T. H. (2019). Hành vi tìm kiếm sự trợ giúp đối với các vấn đề sức khỏe tâm thần của sinh viên năm thứ nhất Trường Đại học Y Dược Huế [Help-seeking behaviors for mental health problems among first-year students at Hue University of Medicine and Pharmacy]. Can Tho Journal of Medicine and Pharmacy, 9(4), 11–15. https://jmp.huemed-univ.edu.vn/BBao/2020/5/PDF_2020m05d011_15_51_44.pdf.
Tran, T. D., Tran, T., & Fisher, J. (2013). Validation of the depression anxiety stress scales (DASS) 21 as a screening instrument for depression and anxiety in a rural community-based cohort of northern Vietnamese women. BMC Psychiatry, 13(1), 24. https://doi.org/10.1186/1471-244X-13-24.
van der Vaart, L., Innstrand, S. T., & Christensen, M. (2025). A symphony of fire, ice, and fog: How leaders' interpersonal styles shape psychological needs and motivation. Scandinavian Journal of Psychology, 66, 826–841. https://doi.org/10.1111/sjop.13123
Venkatesh, V., Morris, M. G., Davis, G. B., & Davis, F. D. (2003). User acceptance of information technology: Toward a unified view. MIS Quarterly, 27(3), 425–478. https://doi.org/10.2307/30036540.
World Health Organization. (2021). World mental health report: Transforming mental health for all. Geneva: World Health Organization.